Waluty
Obsługa klienta
+48 12 200 2505 Kontakt w godzinach:
10:00 - 19:00 +48 12 881 1366 Kontakt w godzinach:
14:00 - 20:00 w nocy
Sortuj wg cen

Ikebana – japońska sztuka układania kwiatów

Ikebana to jedna z najstarszych sztuk Dalekiego Wschodu. W języku japońskim słowo to oznacza „żywe kwiaty”. Pierwsze opisy japońskiej sztuki układania kwiatów znaleziono w roku 735 w księdze buddyjskiej, co nie jest bez znaczenia, ponieważ sztuka ikebany oraz religia buddyzmu są ze sobą ściśle związane. Pierwotnie kompozycje kwiatowe były elementem kultu religijnego - stawiano je na ołtarzu Buddy. Jednak wraz z rozwojem cywilizacji oraz dzięki cesarzom, kapłanom i arystokracji japońskiej owa „aranżacja kwiatów według reguł” (bo tak wówczas ją nazywano) stała się szybko symbolem dobrego smaku, wykształcenia i kulturalnych ambicji wyższych warstw społecznych. Najwięksi mistrzowie tej sztuki otwierali własne szkoły ikebany. Ciekawe, że choć japońska sztuka układania kwiatów została stworzona przez mężczyzn (jej prekursorem miał być ponoć cesarz Saga), to jednak obecnie praktykują ją głównie kobiety.

Kwiaty przed ołtarzem we wnętrzu świątyń buddyjskich odgrywały tak wielką rolę, że w epokach późniejszych zastąpiły posąg samego Buddy w ołtarzach domowych. Do dziś w japońskich domach ikebana zajmuje zaszczytne miejsce w tokonomo, czyli małej niszy, a nad nią umieszcza się kakemono, czyli pionowy pas papieru z ważną sentencją lub malowidłem. Cała sztuka polega na tym, aby kompozycja kwiatowa i malowidło bądź wiersz pozostawały ze sobą w harmonii i nawzajem się dopełniały, zwłaszcza, że najczęściej odsyłają one do jakiejś legendy, wydarzenia historycznego lub rodzinnego święta, a zarazem oddają w swojej wymowie aktualną porę roku.

Istotny dla ikebany jest fakt, że poszczególne elementy kultury japońskiej silnie oddziałują na siebie nawzajem, dlatego nie można zapominać, że na sztukę układania kwiatów niebagatelny wpływ wywarła także ceremonia herbaty (1321 r.), bowiem rytuał ten – oprócz oczywiście picia w ogromnym skupieniu samego napoju – wymaga też swoistego kwiatowego pokazu. Drugim aspektem ważnym dla ikebany jest japoński szacunek dla natury, który wyraża się między innymi w bogatej symbolice roślinnej oraz w architekturze ogrodowej. Japońskie ogrody tworzą tzw. strefy spokoju i piękna, które mają głęboki wpływ na człowieka i sprzyjają rozwijaniu życia duchowego. Najstarsze ogrody japońskie, datowane na VIII-XII wiek i wzorowane na ogrodach chińskich, charakteryzowały się między innymi ogromną powierzchnią, na środku której znajdowało się jezioro wraz z kamieniami mającymi postać żółwia i symbolizującymi długowieczność. Z czasem Japończycy zaczęli dążyć do symbolicznego minimalizmu, tak aby zwiększyć siłę wyrazu ogrodu i pobudzać ludzką wyobraźnię. W ten sposób wrażenie lasu uosabiała mała kępka drzew, bezkres morza symbolizował mały staw, zaś rząd kamieni odrywał rolę łańcucha górskiego.

Aby zatem układać kwiaty zgodnie z regułami ikebany, należy poznać symboliczne znaczenia poszczególnych elementów samej kompozycji. Bambus na przykład oznacza przyjaźń, sosna – trwałość, chryzantema – żywotność, a peonia – zdrowie i radość. Ponadto jeżeli wierzchołki trzech głównych elementów układu są połączone i tworzą trójkąt, to mogą symbolizować stosunek pomiędzy człowiekiem a ziemią. Warto jednak pamiętać jeszcze o tym, że w surowej i oszczędnej sztuce ikebany każdy, nawet z pozoru drobny szczegół ma istotne znaczenie, np. długość łodyg lub kąt ich nachylenia. Innymi słowy sposób, w jaki Japończycy podchodzą do układania kwiatów, znacząco różni się od znanym nam wszystkim bukietów i wieńców obecnych w naszym kręgu kulturowym.

Obecnie w Japonii można znaleźć setki tysięcy nauczycieli, którzy prowadzą zarówno (znane w całym kraju i za granicą) szkoły, jak i kursy ikebany. Każda szanująca się Japonka (bez względu na status społeczny) uważa za swój punkt honoru poznanie tej tradycyjnej sztuki układania kwiatów. Szkoły ikebany dzielą się na formalistyczne (hołdujące stylowi rikka) oraz naturalistyczne (preferujące style nageire oraz moribana). Pierwszą i najstarszą szkołą ikebany w Japonii jest Szkoła Ikenobo, która powstała w VI wieku i ma swoją siedzibę w pałacu w Kioto. Oprócz niej działają również: Szkoła Ohara w Tokio, Szkoła Sogetsu, Szkoła Kozan, Szkoła Shofu, Szkoła Korgu Katabami Kai (używająca tylko naturalnych kwiatów), Szkoła Chiko (polecana początkującym i wykorzystująca owoce, warzywa, lalki i eksponaty sztuki ludowej) oraz Szkoła Adachi.

Kiedy już poznaliśmy szkicowy zarys historii ikebany, pora teraz na krótki przegląd najważniejszych stylów japońskiej sztuki układania kwiatów. Najstarszym i zaliczanym do klasycznych stylów ikebany jest styl rikka, zwany też „małym ogrodem w obrębie domu”. Układ ten stosowano, przystrajając ołtarz lub posąg Buddy, a nieco później – dekorując pałac cesarza. Obecnie kompozycja w stylu rikka stanowi ozdobę takich uroczystości, jak Nowy Rok czy ślub. Styl ten składa się z trzech elementów: sosny, cyprysu i cedru, a jego podstawową cechą jest symetria. Główną gałąź sosny (shin) układa się pionowo, a po jej obydwu stronach umieszcza się pozostałe dwie gałązki (soe i hikae). Wolne miejsca u nasady wazonu można wypełnić drobnymi kwiatkami. Układy rikka charakteryzują się dużymi rozmiarami (nawet do 1,5 metra wysokości), dlatego najodpowiedniejsze będą tutaj długie wazony i z wąskim otworem. Należy też zapewnić całej kompozycji utrzymanie równowagi w naczyniu.

Kolejnym stylem jest styl seika. Jest on również stylem klasycznym z uwagi na fakt tworzenia trójkąta przez wierzchołki elementów układu. Główny element (shin), symbolizujący niebo, znajduje się w środku kompozycji, niższy (soe), uosabiający człowieka – z boku, a najniższy (hikae), oznaczający ziemię – po drugiej stronie. W tym układzie zazwyczaj wykorzystuje się takie kwiaty, jak: aspidistra, lilia i róża. Kompozycję układa się w niskich naczyniach lub bambusowej rurce. Za mistrzynię układów w stylu rikka uważa się Saigetsu Yamanoto, która kieruje szkołą Kofu.

Styl moribana to jeden z najpopularniejszych stylów ikebany. Stanowi go układ pionowy utworzony z mieczyków, ponieważ łodygi tych kwiatów są proste i grube. Umieszcza się go w płaskim, prostokątnym naczyniu, do którego wkłada się kenzan (stabilizującą podstawkę z dziurkami). Ważne, aby znajdował się on nie na środku, ale w lewym końcu naczynia. Rygorystyczne zasady tego stylu wymagają, aby długość głównej łodygi była równa długości naczynia zsumowanej z jego głębokością. Pozostałe dwie łodygi również skraca się w odpowiednich proporcjach do gałęzi głównej (np. 24 cm, 16 cm i 12 cm). Jako elementy dodatkowe (dzushi) wprowadza się jeszcze trzy krótsze łodygi (również o ściśle określonej długości). Łodygę shin stawiamy pionowo, soe na lewo pod kątem 45 stopni, a hikae – pod kątem 60 stopni w stosunku do shin. Pierwsza dzushi powinna przylegać do shin, druga – skośnie na lewo, a trzecia skośnie na prawo. Współczesne prądy europejskie dodają jeszcze element przybrania samego kenzanu liśćmi mieczyków, które są niezwykle dekoracyjne. Styl moribana funkcjonuje w kilku odmianach. W jednej z nich kenzan ustawia się z przodu naczynia przy krawędzi, a oprócz tego wygina się łodygę główną. W innym wariancie kenzan znajduje się nieco bliżej środka naczynia, zaś łodyga główna jest silnie nachylona do przodu i wystaje poza krawędź naczynia. Do niezwykle dekoracyjnych odmian tego stylu należą: „Odbicie w wodzie” oraz „Naturalna sceneria”. Obie przywodzą na myśl malowniczy pejzaż nad jeziorem. Pierwsza z kompozycji w swoim centrum posiada gałąź o kształcie miniaturowego, zwisającego drzewka. Na dnie naczynia można umieścić lusterko imitujące wodne odbicie. Kenzan dekoruje się z umiarem kwiatami, liśćmi, mchem i kamyczkami. Druga z kompozycji ma przypominać lesisty pejzaż nad stawem. Oprócz głównego kenzanu po drugiej stronie naczynia umieszcza się drugą podstawkę z drobnymi kwiatami i gałązkami.

Styl heika to styl, w którym nie używa się kenzanu, a jedynie wysokiego i smukłego wazonu. Proporcje w tym stylu są następujące: pierwsza gałąź równa się 1,5 wysokości wazonu, druga gałąź ma długość 2/3 pierwszej, a trzecia równia się połowie długości pierwszej gałęzi. Istnieją cztery warianty tego stylu: pionowy, skośny do przodu, skośny na bok oraz kaskada (w którym główna łodyga opada w dół). W każdym z nich stosuje się ściśle wyliczone kąty nachylenia wszystkich trzech gałęzi, tak aby uzyskać określone położenie każdej z nich. Do ułożenia każdego z tych wariantów najodpowiedniejsze będą kolejno: chryzantemy, astry, róże oraz akacje.

Styl nageire (z jap. „swobodne ułożenie kwiatów”) również wykorzystuje wysokie wazony, a wyróżnia się w nim wariant pionowy i poziomy. W przeciwieństwie do poprzedniego stylu (w którym gałęzie są zazwyczaj skierowane w tę samą stronę), w stylu nageire jedna z gałęzi jest skierowana w stronę przeciwną niż pozostałe dwie. Tu również stosuje się ściśle określone kąty nachylenia poszczególnych elementów, a ponadto nie należy używać dodatkowych gałęzi (dzushi).

Spośród współczesnych stylów (powstałych w XX wieku) warto wymienić style: kakebana, morimono, dzijuka i zeneika oraz gigant. Układy w stylu kakebana umieszcza się w płaskich miseczkach, małych wazonach oraz naczyniach zawieszonych na ścianie. Składają się one z kwitnących gałązek drzew owocowych, roślin pnących i jesiennych liści. Dekoracyjny styl morimono wykorzystuje niskie miseczki lub wiklinowe koszyki, w których na środku układa się trzy krótko przycięte kwiaty (np. georginie), a po bokach – owoce (np. pomarańcze, cytryny, winogrona). Styl dzijuka (dowolny) w dużej mierze polega na improwizacji i swobodnym (acz z umiarem) łączeniu kamyków, mchu, grzybów, traw, jagód, kwiatów i liści. W stylu zeneika (awangardowym) układanym w wysokich naczyniach łączy się np. kwiaty i gałązki drzew. Style dzijuka i zeneika stanowią wyjątek w sztuce ikebany, ponieważ są to układy przeznaczone do oglądania ze wszystkich stron, a nie tak jak układy tradycyjne – tylko z jednej strony. Ostatnio dużą popularność zdobył też styl gigant, za pomocą którego dekoruje się wiele pomieszczeń, takich jak sale konferencyjne, restauracje, hotele czy biura. Styl ten bazuje na wielkim rozmiarze i wykorzystuje przede wszystkim olbrzymie gałęzie, korzenie i liście. Mistrzem tego stylu jest Sofu Teshigahara ze szkoły Sogetsu, który w roku 1958 wsławił się kompozycją mierzącą 25 m wysokości.

Znając najważniejsze style ikebany, możesz teraz zabrać się do dzieła i wykonać swoją własną kompozycję. Wykorzystaj w tym celu praktyczne wskazówki (link) zawarte w drugim artykule pt. Jak układać ikebanę – porady praktyczne. Powodzenia!

Autor: Anna Alochno-Janas